اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) و مشکلات رفتاری
کودکان مبتلا به ADHD معمولاً با مشکل عدم تمرکز شناخته میشوند، اما برای بسیاری از آنها و والدینشان، مشکلات رفتاری نیز چالش بزرگی است. گاهی این مشکلات حتی از عدم تمرکز هم جدیتر هستند. این کودکان ممکن است بهسرعت عصبانی شوند، اوقاتتلخی کنند یا در برابر انجام کارهایی که دوست ندارند، سرکشی نشان دهند.
اوقاتتلخی و سرکشی بهخودیخود از علائم ADHD نیستند، اما اغلب نتیجه علائم این اختلالاند. بیتوجهی و تکانشگری باعث میشود کودکان تحمل انجام کارهای تکراری، دشوار یا کسلکننده را نداشته باشند. این کودکان ممکن است با ناامیدی غرق شوند و در نتیجه، رفتاری مانند پرت کردن اشیا، هل دادن دیگران یا فریاد زدن نشان دهند. آنها نسبت به همسالان خود توانایی کمتری در مدیریت احساسات قوی بدون بروز خشم دارند.
بااینحال، مشکلات رفتاری فراتر از تکانشگری هستند. به گفته دکتر دیوید اندرسون، روانشناس بالینی در مؤسسه Child Mind، برخی کودکان مبتلا به ADHD الگوهای رفتاری منفی پیدا میکنند که نتیجه سالها درگیری با بزرگسالان است. در مواردی که کودکان بهطور مداوم سرکشی میکنند، ممکن است به اختلال نافرمانی مقابلهجویانه (ODD) نیز مبتلا باشند. تا ۴۰ درصد از کودکان مبتلا به ADHD این تشخیص را دریافت میکنند و حتی تا ۸۰ درصد آنها با والدین یا معلمان خود بر سر رفتارشان درگیری دارند.
### چرا کودکان مبتلا به ADHD رفتارهای نادرست نشان میدهند؟
دکتر اندرسون توضیح میدهد که برای درک رفتارهای خشمگینانه، پرخاشگرانه یا سرکشانه این کودکان، باید به پیشینه زندگی آنها با ADHD توجه کرد. این کودکان بهطور طبیعی جذب چیزهایی میشوند که خارج از چارچوب انتظارات ماست، و این از سنین پایین باعث درگیری با والدین میشود. او تأکید میکند: «این کودکان نیت بدی ندارند. به دلیل علائم بیشفعالی و تکانشگری، نمیخواهند سر جای خود بمانند. آنها دوست دارند کل رستوران را کاوش کنند یا در پارک بهدنبال چیزی جذاب بروند. این رفتارها بهسرعت والدین را تحت فشار قرار میدهد.»
این تعاملات منفی مداوم باعث میشود کودکان یا احساس کنند واقعاً مشکلی دارند یا به کسانی که آنها را سرزنش میکنند، پرخاش کنند.
### چرا کودکان مبتلا به ADHD اوقاتتلخی میکنند؟
برای این کودکان، انجام کارهای تکراری، کسلکننده یا دشوار بسیار چالشبرانگیز است، بهویژه اگر به معنای کنار گذاشتن فعالیتهای لذتبخش مثل بازیهای ویدیویی باشد. کارهایی مثل تکالیف مدرسه، خوابیدن، لباس پوشیدن یا آمدن سر میز شام میتوانند به میدان جنگ تبدیل شوند. این کودکان اغلب از استراتژیهای اجتنابی مثل اوقاتتلخی، بحث کردن، سرکشی یا قدرتنمایی استفاده میکنند. دکتر اندرسون میگوید: «اگر کودک اوقاتتلخی کند، احتمالاً کسی انتظارات را کاهش میدهد یا به حداقل رضایت میدهد، و این برای کودک جواب میدهد، بنابراین رفتار تکرار میشود.»
### چرا روشهای تربیتی معمولی جواب نمیدهند؟
روشهای تربیتی که برای کودکان دیگر مؤثرند، ممکن است برای کودکان مبتلا به ADHD کارساز نباشند. دکتر اندرسون توضیح میدهد: «والدین بهطور طبیعی برخی روشها را به کار میبرند که برای اکثر کودکان جواب میدهد، اما برای کودکان با مشکلات رفتاری، این روشها کاملاً شکست میخورند.»
برای مثال، عصبانی شدن و فریاد زدن برای کودکی که بهندرت بدرفتاری میکند، ممکن است اثر داشته باشد، اما کودکان مبتلا به ADHD بهسرعت به این واکنشها عادت میکنند و آن را نادیده میگیرند. همچنین تنبیه مداوم اثر خود را از دست میدهد، زیرا این کودکان در حالت دائمی تنبیه زندگی میکنند و تنبیههای بیشتر تأثیر چندانی ندارد.
### روشهای تربیتی مؤثر
کودکان مبتلا به ADHD به ساختار و دستورالعملهای واضحتری نیاز دارند. دکتر اندرسون میگوید: «والدین باید به کودکان کمک کنند رفتارهای قابلقبول را بشناسند، این رفتارها را آموزش دهند و تا حد ممکن کودکان را در حال انجام کارهای خوب تشویق کنند.» ستایش و ایجاد رابطه مثبت با والدین ابزارهای قدرتمندی برای مدیریت رفتارهای مخرب هستند که در روابط پر از تعاملات منفی تشدید میشوند.
این ساختار که به آن «داربست» میگویند، به کودکان کمک میکند تا رفتار خود را تنظیم کنند. والدین با ایجاد محیطی منظم، الگویی برای خودتنظیمی ارائه میدهند که کودکان با رشد خود به آن نیاز دارند.
### مشکلات در تنظیم احساسات
خودتنظیمی، یعنی توانایی مدیریت احساسات و رفتار متناسب با موقعیت، در کودکان مبتلا به ADHD ضعیف است. این شامل مقاومت در برابر واکنشهای احساسی شدید، آرام کردن خود در زمان ناراحتی، سازگاری با تغییر انتظارات و مدیریت ناامیدی بدون خشم است. برخی کارشناسان معتقدند این مشکل باید جزو علائم اصلی ADHD باشد.
دکتر اندرسون میافزاید که این ضعف نتیجه تکانشگری، مشکل در برنامهریزی و ناتوانی در به تأخیر انداختن لذت است. این کودکان به دنبال پاداشهای کوتاهمدت هستند و تحمل وظایف تکراری یا کسلکننده برایشان دشوار است.
### مشکلات در روابط با دوستان
رفتارهای این کودکان نهتنها روابطشان با بزرگسالان، بلکه با همسالان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. دکتر اندرسون میگوید: «کودکانی که حواسشان پرت میشود، ممکن است نتوانند در گفتوگوها همگام شوند. کودکان تکانشگر ممکن است حرف دیگران را قطع کنند یا همیشه بخواهند خودشان فعالیت را انتخاب کنند.»
مطالعات نشان دادهاند که کودکان مبتلا به ADHD حتی پس از چند ساعت تعامل، بیشتر از همسالانشان طرد میشوند. رفتارهای انفجاری، تلافیجویانه و تکانشگرانه آنها دلیل اصلی این طرد شدن است. دختران مبتلا به ADHD حتی بیشتر از پسران طرد میشوند، زیرا رفتارشان با انتظارات جنسیتی همخوانی ندارد.
### کمک به مشکلات رفتاری
برای کودکانی که مشکلات رفتاری جدی دارند، آموزش والدین مؤثرترین روش درمانی است. این برنامهها به والدین میآموزند چگونه رابطه خود با کودک را بازسازی کنند، از ستایش برای تشویق رفتارهای مثبت استفاده کنند و پیامدهای ثابتی برای عدم رعایت قوانین اعمال کنند. این رویکرد به کودکان کمک میکند رفتار خود را تنظیم کنند و تعاملات مثبتتری با والدین داشته باشند.
آموزش مهارتهای اجتماعی و درمان شناختی-رفتاری فردی نیز میتواند به بهبود تعاملات کودکان با دیگران کمک کند. داروهای محرک که علائم بیتوجهی، تکانشگری و بیشفعالی را کاهش میدهند، میتوانند رفتار را بهبود بخشند. در موارد شدید، داروهای ضد روانپریشی مانند آریپیپرازول یا ریسپریدون برای کاهش پرخاشگری استفاده میشوند، اما کارشناسان توصیه میکنند که دارو همیشه با آموزش والدین همراه باشد تا بهترین نتیجه حاصل شود.